06/07 2017

Objawy u dziecka – zaburzenie czy komunikat w systemie rodzinnym? – publikacja mgr Marty Konaszewskiej

  • Konaszewska Marta: „Czym jest „taniec rodzinny?”. „Remedium”, 2013 nr 3 (241), s.26-27.

Czym jest „taniec rodzinny” i co musi (nie) zagrać, by się rozpoczął?

Czyli kiedy system rodzinny generuje zachowania problemowe.

Często zdarzają się sytuacje, kiedy jeden z członków rodziny wykazuje objawy w postaci zachowań problemowych, podczas, gdy pozostali funkcjonują prawidłowo. Dziwimy się na przykład, kiedy uczniowie pochodzący z tzw. „dobrych rodzin” stwarzają problemy wychowawcze. Nierzadko wówczas, przypisujemy im wyłączną odpowiedzialność za swoje zachowanie, a przyczyn problemu szukamy jedynie w nich samych. Czy jest to jednak prawidłowe podejście?

Gdyby tak było, nie potrafilibyśmy odpowiedzieć na pytania odnośnie zjawisk, występujących dość powszechnie w terapii osób, które wskazywane są przez rodzinę jako „pacjenci”. A mianowicie: dlaczego po udanej terapii takiego pacjenta, objawy pojawiają się u innego członka rodziny? A także: dlaczego rodzice często przerywają terapię dziecka, gdy sukces jest już blisko?

Wygląda więc na to, że kontekst rodzinny odgrywa niebagatelną rolę w kształtowaniu ludzkich zachowań, a do ich wyjaśnienia powinniśmy zadać sobie podstawowe pytanie:

Czym właściwie  jest rodzina?

Na przestrzeni wieków powstało wiele definicji pojęcia rodzina. Niektóre wymieniają jej podstawowe cechy, inne skupiają się na funkcjach jakie ma pełnić  w życiu człowieka. Różnią się przede wszystkim w zależności od czasu, w którym zostały sformułowane (…)

Wielu autorów rozpatruje rodzinę z perspektywy systemowej. W tym rozumieniu przekładamy właściwości i zasady działania systemów bezpośrednio na właściwości i zasady funkcjonowania rodziny. Stąd możemy mówić o rodzinie jako pewnej spójnej całości, która choć złożona z pojedynczych elementów, jest czymś więcej, niż tylko prostą sumą części. Stanowi bowiem zupełnie nową jakość. (….)

Systemowy punkt widzenia zakłada, że nie można rozpatrywać funkcjonowania jednego członka rodziny w oderwaniu od reszty systemu. Niecelowy,m jest także analizowanie pojedynczych zachowań bez uwzględnienia ich kontekstu. Jedynie obserwacja całej sekwencji zdarzeń może pozwolić na wysunięcie prawidłowych wniosków odnośnie przyczyn poszczególnych reakcji oraz relacji zachodzących pomiędzy członkami rodziny. Najprościej rzecz ujmując, zachowanie jednej osoby z rodziny, wywołuje reakcję innych jej członków. Np. kiedy mama przyłapuje syna na paleniu papierosa, zaczyna krzyczeć. Dalej, syn także może odpowiedzieć jej na wiele sposobów i tym samym, w różny sposób zwrotnie modyfikować zachowanie matki. W tym miejscu tworzy się pętla sprzężeń zwrotnych. Możliwości jest wiele, zwłaszcza gdy zgodnie z założeniem Watzlawicka przyjmiemy, że każde zachowanie, a nawet pozorny jego brak jak np. milczenie, niesie za sobą jakąś informację   i również stanowi pewnego rodzaju reakcję.

Zachowania problemowe takie jak na przykład wagary, nadużywanie alkoholu,  czy palenie papierosów w przypadku nastolatka, to tylko objawy, a za ich wystąpienie i podtrzymywanie odpowiedzialny jest cały system rodzinny.

Objaw jako element „Tańca Rodzinnego” i sposób na utrzymanie Strus quo w rodzinie

Wyobraźmy sobie sytuację opisaną przez Józefik (1999), w której małżeństwo z małym dzieckiem jedzie samochodem. Nagle ojciec przyspiesza, by zdążyć, nim zapali się czerwone światło, na co matka dziecka zwraca mu uwagę. Od słowa do słowa dochodzi między nimi do sprzeczki. Wówczas dziecko zaczyna płakać, zwracając na siebie uwagę rodziców, tym samym, przerywając kłótnię i przywracając równowagę w systemie. Jeśli taka sytuacja się powtórzy, to bardzo prawdopodobnym jest, że opisana sekwencja zdarzeń stanie się stałym elementem regulowania relacji pomiędzy członkami tej rodziny. Jej powtarzalność i przewidywalność można porównać do tańca, który Józefik nazwała „Tańcem Rodzinnym”.(…)

Pojawienie się symptomu w rodzinie jest efektem prowadzonej przez jej członków tzw. gry rodzinnej i stanowi element jej strategii. Na system rodzinny bowiem, oddziałują różnego rodzaju siły zewnętrzne, których kierunki mogą mieć różne zwroty. Także wewnątrz systemu członkowie rodziny wykonują różnorodne ruchy. Z jednej strony, dążą do zachowania równowagi w systemie, dającej poczucie bezpieczeństwa, z drugiej, starają się jak najpełniej realizować swoje indywidualne cele. Czasami ciężko jest pogodzić jedno z drugim. 

prowadzą do utrzymywania się istniejących wzorców relacji, nawet jeśli te nie są już adaptacyjne. Działania, które mają zaspokoić indywidualne potrzeby członków systemu, prowadzone zostają więc na poziomie ukrytym. Jeżeli nastolatek dorasta w systemie nie dającym możliwości realizacji jego nowych potrzeb (np. blokowanie naturalnej potrzeby autonomii poprzez niedopuszczanie na samodzielność poprzez utrudnianie utrzymywania kontaktów z rówieśnikami), będzie starał się komunikować je nie wprost, czyli poprzez wyprodukowanie objawu i zacznie np. palić papierosy(…)

Zachowania symptomatyczne, wbrew pozorom, także stanowią formę obrony przed zmianami, które w prawidłowo funkcjonującym systemie powinny zachodzić w sposób naturalny (…) Jeżeli tak jak w powyższym przykładzie, nastolatek pragnie zakomunikować potrzebę autonomii poprzez palenie papierosów, paradoksalnie, osiągnie odwrotny efekt, skupiając na sobie jeszcze większą uwagę rodziców. Jak w tej sytuacji postąpi nastolatek? Najprawdopodobniej objaw zostanie podtrzymany, bądź też pojawią się nowe. W tym miejscu sekwencja się zapętla i mamy kolejny przykład „Tańca Rodzinnego”(…)

Autor: mgr Marta Konaszewska

 

Źródła obrazów i Bibliografia:
<a href=’http://www.freepik.com/free-vector/silhouette-of-a-family-walking-together_896211.htm’>Designed by Freepik</a>
Adamski F., Rodzina. Wymiar społeczno-kulturowy, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2002.
Adamski F, Socjologia małżeństwa i rodziny. Wprowadzenie, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1982, s. 29.
Blood R.O., Wolf D.M., za: Tyszka Z., Socjologia rodziny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1979, s. 59.
Józefik B., Strategie rodzinne, w: B. de Barbaro (red.), Komunikacja interpersonalna w rodzinie, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1999.
Namysłowska I., Terapia rodzin, Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa 2000.
Obuchowski K, Galaktyka potrzeb. Psychologia dążeń ludzkich, Wydawnictwo ZYSK I S-KA, Poznań 2000, s. 203.
Okoń W., Słownik Pedagogiczny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984,s. 261.
Tyszka Z., Socjologia rodziny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1979.
Watzlawick P., Beavin J.H., Jackson D.D., The pragmatics of human communication, W.W. Norton, New York 1967.

Leave a Comment

ten − one =